Swap yapmak i\u00e7in \u00fclke \u00fclke dola\u015f\u0131yorlar\u2026
\nTurist bekliyorlar\u2026
\nDaha \u00e7ok beklersiniz, YUNAN kapt\u0131 yerinizi\u2026
\nKom\u015fiii\u2026
\nIyi yapt\u0131n ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc \u00f6\u011frenmeyecek bu \u201cM\u00fcsl\u00fcman millet\u201d<\/p>\n
\u00c7aresi yok, kurtulu\u015fu YOK\u2026
\n\u00c7\u0131kacak\u2026
\n\u00c7\u0131kmak ZORUNDA!<\/p>\n
Ben\u2026
\nUlusalc\u0131y\u0131m, bir\u2026
\nAh rahmetli Mustafa Kemal Atat\u00fcrk ah, bu konuda da do\u011fru dedin\u2026
\nAllah\u2026
\nGani gani rahmet eylesin, Arap\u00e7a k\u00f6kenli kelimeleri kaz\u0131yamayaca\u011f\u0131z dilimizden\u2026
\n\u015eimdilerde \u0130ngilizce\u2026
\nBIR ATAT\u00dcRK milliyet\u00e7isiyim!<\/p>\n
Millet kelimesi, k\u00f6keni Arap\u00e7a\u2026<\/p>\n
„Osmanl\u0131\u2019da Millet Sistemi<\/strong><\/p>\n Giri\u015f: https:\/\/www.ilimvemedeniyet.com\/osmanlida-millet-sistemine-farkli-bir-yorum-ruhani-iltizam-sistemi.html<\/p>\n Osman Bey\u2019i tenzih ederim\u2026 T\u00fcrk\u2026 *<\/p>\n EVETTT\u2026 Swap yapmak i\u00e7in \u00fclke \u00fclke dola\u015f\u0131yorlar\u2026 Turist bekliyorlar\u2026 Daha \u00e7ok beklersiniz, YUNAN kapt\u0131 yerinizi\u2026 Kom\u015fiii\u2026 Iyi yapt\u0131n ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc \u00f6\u011frenmeyecek bu \u201cM\u00fcsl\u00fcman millet\u201d \u00c7aresi yok, kurtulu\u015fu YOK\u2026 \u00c7\u0131kacak\u2026 \u00c7\u0131kmak ZORUNDA! Ben\u2026 Ulusalc\u0131y\u0131m, bir\u2026 Ah rahmetli Mustafa Kemal Atat\u00fcrk ah, bu konuda da do\u011fru dedin\u2026 Allah\u2026 Gani gani rahmet eylesin, Arap\u00e7a k\u00f6kenli kelimeleri kaz\u0131yamayaca\u011f\u0131z dilimizden\u2026 \u015eimdilerde … <\/p>\n
\nM\u00fcsl\u00fcmanlar hicret ettiklerinde gayrim\u00fcslimler ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar ve Medine Vesikas\u0131 imzaland\u0131. Bu vesika hem imzaland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem a\u00e7\u0131s\u0131ndan hem de gayrim\u00fcslimler ile bir ahitname yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemliydi. \u00d6zellikle sonraki y\u0131llarda \u0130slam Devleti kuruldu\u011funda Kur\u2019an ve s\u00fcnnet ekseninde gayrim\u00fcslimlere olan tav\u0131r, onlara verilecek olan haklar, din-inan\u00e7 alan\u0131ndaki \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler ve toplumsal alandaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 m\u00fcnasebetler belirginle\u015fmi\u015fti. Bu ili\u015fkiler zamanla farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterse de, \u00e7a\u011f\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re farkl\u0131 uygulamalara tabi olsa da sonras\u0131nda da devam etti. Emeviler, Abbasiler ve di\u011fer M\u00fcsl\u00fcman Devletlerinin oldu\u011fu d\u00f6nemlerde devam etti. Bu d\u00f6nem i\u00e7erisinde gayrim\u00fcslimler hem \u0130slami kurallara kurallar ile muamele g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131 hem de i\u00e7erisinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 devletin \u00f6rfi kurallar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde davranmak zorundayd\u0131lar. \u00d6rne\u011fin \u0130slam dini ve f\u0131kh\u0131 ile alakal\u0131 olmayacak bir \u015fekilde gayrim\u00fcslimlerin ata binmemeleri zorunlu tutulmu\u015ftur. Bu durumun \u0130slam f\u0131kh\u0131 ve dininde olmad\u0131\u011f\u0131 dile getirilmi\u015ftir. G\u00fcvenlik gibi sebeplerden dolay\u0131 \u00f6rfi uygulamalara tabi tutulmu\u015flard\u0131r.
\nGayrim\u00fcslimlere kar\u015f\u0131 tavr\u0131 as\u0131l belirleyen Kur\u2019an ayetleri ile hadis ve s\u00fcnnet olmu\u015ftur. Osmanl\u0131lar a\u00e7\u0131s\u0131ndan konu\u015facak olursak, beylik olduklar\u0131 d\u00f6nemde gayrim\u00fcslimler ile ili\u015fki i\u00e7erisinde olduklar\u0131, k\u0131z dahi ald\u0131klar\u0131 ve arkada\u015fl\u0131k dahi kurduklar\u0131 biliniyor. K\u00f6se Mihal \u00f6rne\u011finde bu durum a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir.[1] Beyli\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131 geni\u015fledi\u011finde ve \u00f6zellikle \u0130stanbul fethedildi\u011finde Fatih\u2019in \u0130stanbul patri\u011fini atamas\u0131yla Millet Sisteminin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmektedir. Ayr\u0131ca bilinmelidir ki bu konuda da tarih\u00e7iler aras\u0131nda farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler bulunmaktad\u0131r ve baz\u0131 tarih\u00e7iler farkl\u0131 rivayetler s\u00f6ylemektedirler.[2] Daha sonra bu sisteme H\u0131ristiyanl\u0131kta oldu\u011fu gibi kendisinde ruhban s\u0131n\u0131f\u0131 olmayan, Yahudiler de kat\u0131lacakt\u0131r. \u0130mparatorlu\u011fun sonuna do\u011fru ancak hahamba\u015f\u0131l\u0131k m\u00fcessesesi s\u00f6z konusu olacakt\u0131r. Osmanl\u0131\u2019da kurulan bu sistem bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan ara\u015ft\u0131rmaya de\u011ferdir. Bunun en \u00f6nemli sebeplerden birisi ulus-devletler kuruldu\u011funda uluslar kendi ge\u00e7mi\u015flerini merak etmi\u015fler ve bunu ara\u015ft\u0131rmaya giri\u015fmi\u015flerdir. Bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde Osmanl\u0131lar\u0131 oldu\u011fundan farkl\u0131 ve ideolojik olarak ele ald\u0131klar\u0131 ve \u201ckendilerini geri b\u0131rakmakla\u201d su\u00e7lad\u0131klar\u0131 \u00e7ok\u00e7a zikredilmektedir. Gayrim\u00fcslimlerin Osmanl\u0131da ya\u015farken onlara uygulanan genel tav\u0131r ve hukuklar\u0131 bilinirse bu konuda onlar\u0131n ele\u015ftirilerine cevap verilebilir. Ayr\u0131ca me\u015frula\u015ft\u0131rma arac\u0131 olarak kullan\u0131lmaks\u0131z\u0131n d\u00f6nemi kendi \u015fartlar\u0131 i\u00e7erisinde incelemek gerekmektedir.
\nYaz\u0131da \u00e7ok fazla Millet Sistemi terimi kullan\u0131lsa da bu isim zikredildi\u011finde kastedilen \u015fey anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 b\u00f6yle bir y\u00f6ntem tercih edilmi\u015ftir. Makalenin kapsam\u0131 dar oldu\u011fundan Millet Sistemi ile ilgili tart\u0131\u015fmalara de\u011finilmeden gayrim\u00fcslimlerin Osmanl\u0131daki genel durumu ele al\u0131nacakt\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131da daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 zikredilecek olan Kenano\u011flu\u2019nun \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tez olan \u201cRuhani \u0130ltizam Sistemi\u201d belki ilerde Millet Sistemi kavram\u0131n\u0131n yerini alabilir veya \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalar\u0131 meydana getirebilir.
\nOsmanl\u0131\u2019da millet sistemi \u00fczerinde \u00e7ok fazla tart\u0131\u015fma olan konulardan birisidir. \u00d6zellikle yabanc\u0131 yazarlar konuya b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6stermi\u015fler ve tezler \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Bu tezlerin \u00e7oklu\u011fu ve birbirinden farkl\u0131 olu\u015fu, konunun anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 bir o kadar zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Millet Sistemi\u2019nin varl\u0131\u011f\u0131 bile sorgulanm\u0131\u015f ve lehinde ve aleyhinde bir s\u00fcr\u00fc tez \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu sistem sorgulan\u0131rken, Millet kavram\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu ve Osmanl\u0131\u2019da nas\u0131l alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine ciddi bir \u015fekilde tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[3]
\nBu yaz\u0131da Osmanl\u0131 Millet sistemi ele al\u0131nmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. Millet sistemi ele al\u0131n\u0131rken M. Macit Kenano\u011flu\u2019nun literat\u00fcre b\u00fcy\u00fck bir katk\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 Osmanl\u0131\u2019da Millet Sistemi Mit ve Ger\u00e7ek isimli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 temel kaynak olarak kullan\u0131lacakt\u0131r. Bu eserin tercih edilme sebebi \u201cMillet Sistemi\u201dni geni\u015f \u00e7er\u00e7evede ele alm\u0131\u015f olmas\u0131, bunun yan\u0131nda literat\u00fcr\u00fcn ekseriyetini ele al\u0131p, onlar\u0131 akademik bir \u015fekilde de\u011ferlendirmesinden, nitelikli ve doyurucu olmas\u0131ndan ileri gelmektedir. Bu kaynak haricinde yerli ve yabanc\u0131 kaynaklar kullan\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nMakalemize \u00f6ncelikle millet kelimesinin tan\u0131m\u0131 ile ba\u015flamay\u0131 uygun g\u00f6r\u00fcyoruz. Millet kelimesi TDK\u2019da \u201c\u00c7o\u011funlukla ayn\u0131 topraklar \u00fczerinde ya\u015fayan, aralar\u0131nda dil, tarih, duygu, \u00fclk\u00fc, gelenek ve g\u00f6renek birli\u011fi olan insan toplulu\u011fu, ulus\u201d, \u201cbir yerde bulunan kimselerin b\u00fct\u00fcn\u00fc, herkes\u201d ve \u201cbenzer \u00f6zellikleri olan topluluk\u201d olarak nitelendirilmektedir. TDK\u2019daki bu tan\u0131m g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki anlam\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131larken D\u0130A\u2019ya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ise Osmanl\u0131\u2019da kullan\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz:
\n\u201c\u0130branice ve Aramice\u2019de melel \u201ckonu\u015fmak, s\u00f6ylemek\u201d, mille de \u201ckelime, s\u00f6z\u201d manas\u0131na gelir. Bununla da ili\u015fkili olarak Arap\u00e7a\u2019da \u201cezberden yazd\u0131rmak, dikte etmek\u201d anlam\u0131ndaki imlal (imla) k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcreyen millet, i\u015fitilen ve okunan bir \u015feye dayanmas\u0131 veya dikte edilmesi ve yaz\u0131lmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u201cdin\u201d kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015f, ayr\u0131ca kelimeye \u201cizlenen, gidilen yol\u201d manas\u0131 verilmi\u015ftir. Bu \u00e7er\u00e7evede \u201cel millet\u00fc\u2019l-\u0130slamiyye, el-millet\u00fc\u2019l-Yehudiyye, el-millet\u00fc\u2019n-Nasraniyye veya \u201cmillet\u00fc\u2019l-\u0130slam, millet\u00fc \u0130brahim, millet\u00fc\u2019l-Mesih (millet\u00fc\u2019n-Nasraniyye), milleti Yehud (millet\u00fc\u2019l-Yehudiyye), millet\u00fc\u2019l-Mecus, millet\u00fc\u2019s-Sabie, millet\u00fc\u2019l-hak, millet\u00fc\u2019t-tevhid, millet\u00fc\u2019l-k\u00fcfr\u201d gibi tamlamalada belli dinleri ifade eder. Kelime, muhtemelen daha sonralar\u0131 kendisine sosyal hayat bak\u0131mdan y\u00fcklenen anlamdan da etkilenip modern d\u00f6nemde Bat\u0131\u2019daki \u201cnation\u201d kavram\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak T\u00fcrk\u00e7e ve Fars\u00e7a\u2019ya ge\u00e7mi\u015f ve bu dillerde tamamen sosyolojik ve siyasal bir i\u00e7erik kazanm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d[4]
\nYukar\u0131daki al\u0131nt\u0131lardan ilkini yorumlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda millet kelimesi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ifade etti\u011fi anlam ile ge\u00e7mi\u015fte ifade etti\u011fi anlam aras\u0131nda farklar bulunmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde daha TDK\u2019da verildi\u011fi anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r iken Osmanl\u0131\u2019da daha farkl\u0131 anlamda kullan\u0131lmaktayd\u0131. D\u0130A\u2019dan yap\u0131lan al\u0131nt\u0131da ise millet kelimesinin k\u00f6keninin \u201cezberden yazd\u0131rmak, dikte ettirmek\u201d anlamlar\u0131na gelmesi olduk\u00e7a ilgin\u00e7tir. Ayr\u0131ca kelimelerin \u0130branice ve Aramice gibi dillerde de bulunuyor olmas\u0131 da dillerin ayn\u0131 aileden olmas\u0131n\u0131n bir sonucu olsa gerektir. \u0130slami literat\u00fcrde ise millet kelimesi \u201cdin\u201d kelimesi ile e\u015fanlaml\u0131 idi. Kur\u2019an\u2019da millet kelimesinin 15 defa ge\u00e7ti\u011fi zikredilmi\u015ftir.[5]
\nPeki Osmanl\u0131\u2019da millet denildi\u011finde ne anla\u015f\u0131lmaktayd\u0131? Osmanl\u0131\u2019da millet denildi\u011finde kastedilen din mi, ulus mu yoksa ba\u015fka bir \u015fey mi idi? Bu sorulara ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u00e7ok farkl\u0131 cevaplar vermi\u015flerdir. Bu sorulara cevap verilebilmesi i\u00e7in \u00fc\u00e7 tane anahtar kelime bulunmaktad\u0131r. Bunlar millet, din ve taifedir. Bu \u00fc\u00e7\u00fc bu konu irdelenirken kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Bunlar bu konuda ara\u015ft\u0131rma yapanlar taraf\u0131ndan dile getirilen konumuz ile alakal\u0131 kavramlard\u0131r.
\n\u0130lber Ortayl\u0131 millet kelimesinin Osmanl\u0131\u2019da \u201cdini z\u00fcmreleri\u201d ifade etmek i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirir. Ona g\u00f6re, ancak 19. Y\u00fczy\u0131lda tedricen millet kelimesi \u201cnation\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Yani ona g\u00f6re Osmanl\u0131\u2019da 19. Y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131na kadar millet kelimesi \u201cdini z\u00fcmreleri\u201d ifade etmek \u00fczere kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. [6]
\nBelgelerde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan di\u011fer kavramlardan birisi de taife\u2019dir. Kenano\u011flu ise bu konuda \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir.
\n\u201c\u2026bir k\u0131s\u0131m belgelerde millet ve taife kelimelerinin birbirinin yerine kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren ifadelere rastlan\u0131lmaktad\u0131r. \u00dcstelik mant\u0131ki olarak da bu bir ayr\u0131m ifade etmemektedir. Mesela \u201cyahud ve Nasara taifesi\u201d ifadesindeki taife kelimesi ile \u201cmillet-i Nasara\u201d ifadesindeki millet kelimesi birbirinden farkl\u0131 de\u011ferlendirilirse, birinci ifadeyi Yahudi ve Hristiyan ulusu (nation) ikinci ifadeyi ise Hristiyan din veya mezhebi olarak anlamak gerekir ki anlams\u0131z bir durumu ifade edece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r\u2026.\u201d[7]
\nTaife kelimesi ile Millet kelimesinin ayn\u0131 oldu\u011funu dile getirmi\u015ftir. Bu durum ayd\u0131nl\u0131\u011fa kavu\u015ftuktan sonra Osmanl\u0131\u2019da millet sistemini inceleyebiliriz. Osmanl\u0131\u2019da millet sisteminin k\u00f6kenleri olduk\u00e7a eskiye dayanmaktad\u0131r. Bu k\u00f6ken Medine Vesikas\u0131\u2019na kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fclmektedir. Bu vesika M\u00fcsl\u00fcmanlar ile gayrim\u00fcslimler aras\u0131nda yap\u0131lan ilk antla\u015fmad\u0131r.[8]
\nMedine vesikas\u0131 imzalanmadan \u00f6nceki duruma bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda neden imzaland\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r veya vesikan\u0131n maddeleri incelendi\u011finde antla\u015fman\u0131n ni\u00e7in yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair ipu\u00e7lar\u0131 elimize ge\u00e7mektedir. D\u00f6nem incelendi\u011finde Evs ve Hazrec kabileleri ile anla\u015fan ve zaman zaman da sava\u015fan bir Yahudi toplulu\u011fu vard\u0131r. Bunlar Beni Kaynuka, Beni Nadir ve Beni Kurayza kabileleridir. B\u00f6yle bir ortamda Medine Vesikas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Anla\u015fmay\u0131 ilk bozan Beni Kaynuka kabilesidir ve 624 y\u0131l\u0131nda antla\u015fmadan \u00e7ekilmi\u015flerdir.[9]
\nTart\u0131\u015fmal\u0131 olmakla birlikte Medine Vesikas\u0131\u2019n\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanlar ile olan k\u0131sm\u0131 hicretten sonra olmu\u015fken, Yahudiler ile olan k\u0131sm\u0131 ise Bedir Gazvesi\u2019nden sonra yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Medine vesikas\u0131 incelendi\u011finde birka\u00e7 maddenin \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kar. \u00d6ncelikle maddelerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re \u00fcst\u00fcnl\u00fck ve son s\u00f6z s\u00f6yleme hakk\u0131 M\u00fcsl\u00fcmanlardad\u0131r. Bunu 23. Maddede \u201c\u00dczerinde ihtilafa d\u00fc\u015f\u00fclen konular Allah\u2019a ve resul\u00fc Muhammed\u2019e arzedilecektir\u201d ibaresinden anl\u0131yoruz. Ayr\u0131ca yine bu maddeler aras\u0131nda belirtilen ve Millet Sistemi i\u00e7in hem de Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem de belirtildi\u011fi i\u00e7in zikredilmesi gereken bir husus vard\u0131r. 25. Maddede \u201cYahudilerin dinleri kendilerine, m\u00fcminlerin dinleri de kendilerinedir\u201d denilerek ve Kur\u2019\u00e2n\u2019da dinde zorlaman\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 belirtilerek gayrim\u00fcslimlere olan tav\u0131r belli oluyordu. [10] Kenano\u011flu, bu antla\u015fmada cizyenin ge\u00e7medi\u011fine ve zimmet kavram\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7eker. Bu antla\u015fmadaki Yahudi stat\u00fcleriyle daha sonrakilerin farkl\u0131 oldu\u011funu belirtir.[11]
\nOsmanl\u0131n\u0131n gayrim\u00fcslimlere olan tavr\u0131n\u0131 anlayabilmek i\u00e7in zimmet kavram\u0131n\u0131 bilmek gerekmektedir. Zimmet \u201c\u0130slam \u00fclkesinde uzun s\u00fcre ya\u015famak isteyen yabanc\u0131larla yap\u0131lan bir t\u00fcr vatanda\u015fl\u0131k s\u00f6zle\u015fmesine \u201czimmet akdi\u201d ve s\u00f6zle\u015fme yap\u0131lan yabanc\u0131lara da \u201czimmet ehli\u201d (ehl-i zimme)\u201d[12] Anlam\u0131na gelmektedir. Bu akd ile birlikte gayrim\u00fcslimlere \u0130slam devletinde ya\u015fama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, inan\u00e7 \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, can ve mal g\u00fcvenli\u011fi teminat\u0131 verilir.[13] Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu da \u0130slam Devleti oldu\u011fundan zimmet orada da i\u015fler haldeydi. Devletin kurulma a\u015famas\u0131nda ve devlet kurulduktan sonra gayrim\u00fcslimler ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve onlara kar\u015f\u0131 tav\u0131rlar benimsenilmi\u015ftir. \u0130lber Ortayl\u0131\u2019n\u0131n yaz\u0131s\u0131nda belirtti\u011fi hususu burada zikretmek uygun olacakt\u0131r. Halil \u0130nalc\u0131\u011f\u0131n Osmanl\u0131\u2019n\u0131n gayrim\u00fcslimlere olan tavr\u0131n\u0131, \u0130lber Ortayl\u0131\u2019dan al\u0131nt\u0131yla zikretmek istiyoruz.
\n\u201cHalil \u0130nalc\u0131k\u2019a g\u00f6re gayrim\u00fcslimler Osmanl\u0131 idaresi alt\u0131nda d\u00f6rt farkl\u0131 devir veya a\u015famadan ge\u00e7mi\u015ftir. \u0130lk f\u00fctuhat d\u00f6neminde etkili propaganda yap\u0131lm\u0131\u015f, fetihten sonra k\u00f6yl\u00fc, \u015fehirli zenaatkara, ruhban ve toprak sahiplerine bazen \u0130slam hukukunu bile zorlayan imtiyazlar verilmi\u015f, fetih \u00f6ncesine ait hukuki m\u00fcessese ve kaideleri s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmekle beraber eski d\u00fczen a\u011f\u0131r \u015fartlar i\u00e7erisiyorsa la\u011fvedilmi\u015f, eski y\u00f6netici gruplar\u0131 ve toprak sahipler askeri z\u00fcmreye sokulmu\u015ftur. Bu politikaya ve sisteme \u201cistimalet\u201d denmi\u015ftir\u2026\u201d[14]
\nBuradan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere \u0130stanbul\u2019un fethinden \u00f6nce, fetihten sonraki kadar sistemli bir \u015fekilde olmasa da Osmanl\u0131\u2019n\u0131n gayrim\u00fcslimlere kar\u015f\u0131 bir politikas\u0131 var ve zimmet hukuku \u00e7er\u00e7evesinde a\u00e7\u0131klanabilir. \u00d6zellikle Millet Sistemi\u2019ni savunanlar\u0131n \u00fczerinde durdu\u011fu ki\u015fi Fatih\u2019dir ve dolay\u0131s\u0131yla Fatih ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Fatih ele al\u0131n\u0131rken dikkat edilmesi gereken ve tart\u0131\u015fma konusu olan \u00f6nemli bir konu \u015fehrin sava\u015f yolu ile mi al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 yoksa sulh ile mi al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki iddialard\u0131r. \u015eehir sulh ile al\u0131n\u0131rsa halka zimmet stat\u00fcs\u00fc verilir ve kiliseler camiye \u00e7evrilmez ve baz\u0131 uygulamalar terk edilirdi. Bu konu \u00fczerinde olduk\u00e7a tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f bir konudur. Kiliseler y\u0131k\u0131lmad\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 \u015fehrin sulh ile al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde iddialar s\u00f6z konusu olmu\u015ftur.
\nFeridun Emecen, 16. Y\u00fczy\u0131lda ilk defa Cenabi isminde birisinin \u015fehrin deniz taraf\u0131ndan sava\u015f ile Edirne kap\u0131 taraf\u0131ndan ise sulh ile al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazar. Ondan sonra yazarlar bunu zikretmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. D\u00f6nemin yazarlar\u0131ndan hi\u00e7birisi \u015fehrin sulh ile al\u0131nd\u0131\u011f\u0131na de\u011finmez, dolay\u0131s\u0131yla \u015fehir kesinlikle sava\u015f ile al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r ve bu a\u015fikard\u0131r. Bu denli \u015fayialar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 olarak da 2. Bayezid d\u00f6nemini g\u00f6sterir. Havariyun Kilisesi\u2019ne patrik olarak atanan Gennadius, Pammakaristos manast\u0131r\u0131na ge\u00e7mek istemi\u015f ve buras\u0131 patriklik haline getirilerek iste\u011fi kabul edilmi\u015ftir. Zaman i\u00e7erisinde manast\u0131r\u0131n n\u00fcfusu azalm\u0131\u015f ve buras\u0131 M\u00fcsl\u00fcman ahali i\u00e7erisinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6yle olunca M\u00fcsl\u00fcman ahali buran\u0131n cami olmas\u0131 iste\u011finde bulunmu\u015ftur. Bu durum daha sonra 1. Selim d\u00f6nemine aksetmi\u015ftir. Buran\u0131n patri\u011fi yeni\u00e7erilerin \u015fehadetiyle Fatih\u2019in kendilerine eman verdi\u011fini kan\u0131tlayabilmi\u015f ve mabedin camiye \u00e7evrilmesine engel olabilmi\u015ftir. Tabi bu ulema aras\u0131nda tart\u0131\u015fma meydana getirmi\u015ftir. Nas\u0131l olur da fethedilen bir yerde cami olur diye d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015flerdir. Akabinde 1518 y\u0131l\u0131nda H\u00fcsami \u00c7elebi bir risale kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131l\u0131\u00e7 zoruyla fethedilen yerlerde Sultan isterse zimmet hakk\u0131n\u0131 verebilece\u011fini ve kiliselerinde bulunabilece\u011fini belirtmekteydi.[15]
\n\u0130stanbul\u2019un k\u0131l\u0131\u00e7 zoru ile fethedilmi\u015ftir ve k\u0131l\u0131\u00e7 zoru ile fethedilen yerin 3 g\u00fcn ya\u011fma hakk\u0131 olmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca sonras\u0131nda onlara verilen baz\u0131 haklarda k\u0131s\u0131tlama olabilmektedir. Yani k\u0131l\u0131\u00e7 yoluyla fethedildi\u011findeki yap\u0131lan anla\u015fma ile sulh ile fethedilmesi sonucu yap\u0131lan anla\u015fma aras\u0131nda farklar olabilmektedir. K\u0131l\u0131\u00e7 zoru ile fethedilince y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler daha a\u011f\u0131r olabilmektedir. Nihai olarak ister sulh ile olsun ister k\u0131l\u0131\u00e7 ile olsun eman verildi\u011fini biliyoruz ve ayr\u0131ca z\u0131mmi stat\u00fcs\u00fc verilmi\u015ftir.[16]
\nBu mesele de ele al\u0131nd\u0131ktan sonra Millet sisteminin miad\u0131 olarak kabul edilen geli\u015fmeye ge\u00e7ilebilir. \u0130slam Devletlerinde gayrim\u00fcslimlere zimmet stat\u00fcs\u00fc verilmi\u015f olmakla birlikte, Millet Sistemi\u2019nin ilk olarak Osmanl\u0131 taraf\u0131ndan uyguland\u0131\u011f\u0131 zikredilir. Bu uygulaman\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 ise Fatih\u2019in \u0130stanbul\u2019un fethinden sonra Ortodoks Patri\u011fini atamas\u0131 ve onu dini konuda yetkilendirilmesi olarak s\u00f6ylenmektedir.[17] B\u00f6ylece Osmanl\u0131 gayet ak\u0131l\u0131c\u0131 ve mant\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde devletteki gayrim\u00fcslim tebaay\u0131 y\u00f6netecektir. Dini \u00f6nderler \u00fczerinden gayrim\u00fcslim tebaay\u0131 kontrol edecektir. Lakin Kenano\u011flu\u2019nun iddias\u0131 ise farkl\u0131d\u0131r. O Millet Sistemi\u2019nin Osmanl\u0131\u2019daki gayrim\u00fcslimlerin durumunu a\u00e7\u0131klamada yetersiz oldu\u011funu dile getirir.
\nEserin buradan sonraki k\u0131sm\u0131nda tezini olduk\u00e7a sa\u011flam temeller \u00fczerinde yazm\u0131\u015f birisi olan Kenano\u011flu\u2019nun durumu ele al\u0131\u015f\u0131na de\u011finmek uygun olacakt\u0131r. Kenano\u011flu tezini Osmanl\u0131\u2019da Millet Sistemi\u2019nin olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine kurmu\u015ftur. Ona g\u00f6re Osmanl\u0131\u2019da elbette bir sistem vard\u0131 ama bu sistem, millet sistemi de\u011fildi.
\nKenano\u011flu\u2019na g\u00f6re Osmanl\u0131\u2019daki sistemin ad\u0131 millet sistemi de\u011fil, \u201cRuhani \u0130ltizam Sistemi\u201d\u2019dir. Kendisi eserini bu tez \u00fczerine temellendirmi\u015ftir. Ona g\u00f6re millet sisteminden bahsedemeyiz, \u00e7\u00fcnk\u00fc mezkur sistemin kurucusu oldu\u011fu iddia edilen Fatih, bu sisteme Kanunnamesinde yer vermemi\u015ftir. Mezkur sistem ne Fatih\u2019in te\u015fkilat kanunnamesinde ve ne de di\u011fer te\u015fkilat kanunnamelerinde zikredilmemi\u015ftir. Ayr\u0131ca bu sistem muhtelif b\u00f6lgelerdeki patriklerin m\u00fcnasebetlerini a\u00e7\u0131klamada yetersiz kalmaktad\u0131r. E\u011fer millet sistemi denilen bir sistem ger\u00e7ekten var olsayd\u0131, farkl\u0131 yerlerdeki her patri\u011fin otoritesinin tan\u0131nmas\u0131 yerine, ayn\u0131 mezhepten olanlar\u0131n tek bir patrik alt\u0131nda birle\u015ftirilmesi gerekmez miydi?[18] Kenano\u011flu bunlar\u0131 dile getirdikten sonra tezini temellendirmeye devam etmektedir.
\nKenano\u011flu, belki de kitab\u0131n\u0131n tezini destekleyen en \u00f6nemli unsurlardan olan, kaynaklarda iltizam sisteminin ge\u00e7ti\u011fi yerleri g\u00f6sterdi\u011fi k\u0131s\u0131md\u0131r. Kaynaklarda \u015fu ifadelerin ge\u00e7ti\u011fini dile getirmektedir; \u201cPatri\u011fin iltizam\u0131nda olan kasaba, dahil-i iltizam\u0131nda olan kazayada, taht-\u0131 iltizam\u0131nda vaki kaza ve karyelerde mutavatt\u0131n reaya taifesi, ve patrik merkumun marifet ve izni yo\u011fiken iltizam\u0131na dahil mahallerde, metropolitlerin taht-i iltizam\u0131nda olan\u2026\u201d
\nKenano\u011flu kaynaklarda iltizam kelimesinin ge\u00e7ti\u011fini ve bunlar ba\u011flam\u0131nda incelendi\u011finde ortaya \u201cRuhani \u0130ltizam Sistemi\u201dnin \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. Kenano\u011flu\u2019nun anlatt\u0131\u011f\u0131 \u201cRuhani \u0130ltizam Sistemi\u201dne g\u00f6z atacak olursak Kilise Te\u015fkilat\u0131\u2019n\u0131 yapay ve dikey olarak ikiye ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Dikey ili\u015fki patri\u011fin kendi i\u00e7indeki ili\u015fkiler \u00f6rne\u011fin, metropolit, piskopos, papas ve ke\u015fi\u015f gibi ili\u015fkileri i\u00e7ermektedir. Yatay ili\u015fkiler ise patriklerin kendi aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi ifade etmektedir. Ayr\u0131ca patrikleri de merkez ve ta\u015fra diye ikiye ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Merkez patri\u011fin ise iki t\u00fcr yetkisinin oldu\u011fundan bahseder. \u0130lkinde kendisine tan\u0131nan yetkiler \u00e7er\u00e7evesinde icra ettikleridir ki bunlar\u0131n ruhani y\u00f6n\u00fcn\u00fcn fazla oldu\u011funu s\u00f6yler. Di\u011feri de ta\u015fradaki patrikleri g\u00f6zetleme yetkisidir ki burada ruhani yetkilerin \u00e7ok az oldu\u011funu dile getirir, daha \u00e7ok idari i\u015flerdir. [19]
\nYukar\u0131da da bahsedildi\u011fi \u00fczere sistemin Fatih\u2019in patrik atamas\u0131yla ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmektedir. Kenano\u011flu \u201cRuhani \u0130ltizam Sistemi\u201dnin patriklik i\u00e7in pi\u015fke\u015f verilmesi ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirir. Pi\u015fke\u015f vererek kendisinin patrik olmas\u0131n\u0131 temin eden ilk ki\u015fi Simeon\u2019dur ve 1000 filori pi\u015fke\u015f vererek atanm\u0131\u015ft\u0131r. Pi\u015fke\u015fin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 iltizam sistemine do\u011fru bir gidi\u015fi getirmi\u015f ve \u201cmir-i r\u00fcsum\u201d uygulamas\u0131n\u0131n olmas\u0131 ise sistemin kurumsalla\u015fmas\u0131n\u0131 temin etmi\u015ftir. Hazineye \u00f6denen bu pi\u015fke\u015fler iltizam usul\u00fc ile gayrim\u00fcslimlerin y\u00f6netilmesidir.[20] \u0130ltizam sistemine dini nitelik kazand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ama sistem ayn\u0131 sistemdir.
\nG\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc zikretmek istedi\u011fimiz di\u011fer bir isim ise Nuri Ad\u0131yeke\u2019dir. Ad\u0131yeke Osmanl\u0131\u2019da bulunan sistemin ne entegrasyon ne de asimilasyon olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirir. O, Osmanl\u0131\u2019da bulunan sistemin \u201cSegrasyon\u201d oldu\u011funu dile getirmektedir ve bu segrasyonu \u00fc\u00e7 \u015farta ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu dile getirmektedir. Bunlar; \u201c1. Egemen unsurun kabul etti\u011fi bir cemaate mensup olmak, 2. Farkl\u0131l\u0131klar\u0131 kendi toplumsal kategorizasyonu i\u00e7erisinde, kendi kal\u0131n duvarlar\u0131 arkas\u0131nda (Osmanl\u0131 \u00f6rne\u011finde Millet Sistemi) ya\u015famak, 3. En \u00f6nemlisi bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00e7o\u011funluktan ya da egemen unsurdan (Osmanl\u0131 \u00f6rne\u011finde M\u00fcsl\u00fcmanlar\/Millet-i Hakime) farkl\u0131 hukuka tabi olmak, ya da k\u0131saca e\u015fitsizli\u011fe raz\u0131 olmak.\u201d[21]
\nAyr\u0131ca Benjamin Braude\u2019nin makalesini ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda o da millet sistemi ile ilgili g\u00f6r\u00fc\u015flerini makalesinin ba\u015f\u0131nda beyan eder. Ona g\u00f6re millet sistemi Osmanl\u0131\u2019da istisnai olarak gayrim\u00fcslimleri (Yahudiler ve Hrist\u0131yanlar) ifade etmek i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[22] Braude\u2019nin makalesinde \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tez Osmanl\u0131\u2019n\u0131n, Millet kelimesini Hristiyan h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 ifade etmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00f6ne \u00e7\u0131kan gayrim\u00fcslimleri ifade etmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Geri kalan halk i\u00e7in Millet sisteminin kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir.[23] Braude eserini bunun \u00fczerine temellendirmi\u015f ve bina etmi\u015ftir. Osmanl\u0131n\u0131n Millet dedi\u011fi h\u00fck\u00fcmdarlardan \u00f6rnekler vermi\u015ftir ve ayr\u0131ca baz\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015f Yahudilerden \u00f6rnekler vererek millet kelimesini sadece bunlar\u0131 kapsayacak \u015fekilde oldu\u011funu ilan etmi\u015ftir.
\nPi\u015fke\u015fin kimlere verildi\u011finde ve Osmanl\u0131\u2019da nerelerde bulunduklar\u0131na bakacak olursak; Osmanl\u0131\u2019da be\u015f adet Rum Patrikli\u011fi bulunmaktad\u0131r. Bunlar Kud\u00fcs, Antalya, \u0130stanbul, \u0130skenderiye, Tur-i Sina ve K\u0131br\u0131s\u2019d\u0131r. \u0130lerleyen y\u0131llarda yeni baz\u0131lar\u0131 eklenecek olsa da temelde bunlard\u0131r. Ortodoks kilisesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele almak ve sistemi o \u015fekilde a\u00e7\u0131klamak istiyoruz. Kilise i\u00e7erisinde bir hiyerar\u015fi bulunmakta ve bunlar\u0131n kendi sorumluluklar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Hiyerar\u015fiyi inceledi\u011fimizde a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya do\u011fru s\u0131ras\u0131yla \u00f6nemli makamlar\u0131 s\u0131ralayacak olursak; piskopos, metropolit piskopos ve patrik bulunmaktad\u0131r. Patrik kendi kilise i\u00e7erisinde yetkisi bulunmakla birlikte bir de di\u011fer metropolitler \u00fczerinde denetleme yetkisine sahiptir. Metropolit piskoposlar ise \u201ceyalet\u201d denilebilecek yerlerdeki idari i\u015flemlerden sorumludurlar ve buralar ile ilgilenirler. Bunlarda kendi i\u00e7erisinde b\u00f6lgelere ayr\u0131lmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n daha alt\u0131ndaki idari b\u00f6l\u00fcnme ise papazl\u0131klard\u0131r.[24] Genel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za b\u00f6yle bir tablo \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.
\nBurada zikredilmesi gereken \u00f6nemli bir hususta onlar\u0131n idari, mali, adli ve di\u011fer yetkilerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n ne oldu\u011fudur. Bu soruya yetkilerin ne olmad\u0131klar\u0131 konusunda cevap vermek ne olduklar\u0131n\u0131 anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olacaklard\u0131r. Literat\u00fcrde onlar\u0131n bu yetkileri sonucunda bir \u201cotonom\u201d yap\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fckleri ve \u201cdevlet i\u00e7erisinde devlet\u201d gibi hareket ettikleri kenano\u011flu\u2019nun s\u0131kca zikretti\u011fi ve do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde g\u00f6r\u00fc\u015f beyan etti\u011fi hususlardand\u0131r. Bu mevzu ile ilgili Fatih D\u00f6nemindeki Metropolitler Kanunnamesi olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. 1516 y\u0131l\u0131nda bu kanunnamede de\u011fi\u015fiklikler olacakt\u0131r. 1516 Semendire Eflaklar\u0131 Kanunnamesi\u2019nde \u00f6nceden ruhanilere verilen baz\u0131 yetkilerde k\u0131s\u0131tlamaya gidilmi\u015ftir. Onlara verilen \u015fer\u2019i ve \u00f6rfi davada gayrim\u00fcslimler art\u0131k kad\u0131 ve sancakbeylerine gitmeye zorunlu hale getirilmi\u015ftir.[25]
\nSonu\u00e7:
\nGenel olarak de\u011ferlendirildi\u011finde M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n gayrim\u00fcslimler ile kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 ve ayn\u0131 topraklarda ya\u015far hale gelmesi onlar\u0131n yani gayrim\u00fcslimlerin stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn belirlenmesindeki en \u00f6nemli etmenlerden birisidir. Medine Vesikas\u0131 ile ilk antla\u015fman\u0131n imzaland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylense de sonras\u0131nda farkl\u0131 d\u00f6nemlerde farkl\u0131 antla\u015fmalar imzalanacakt\u0131r. Konunun ilgi alan\u0131 oldu\u011fundan burada Osmanl\u0131\u2019da Millet Sistemi ele al\u0131nm\u0131\u015f ve Kenano\u011flu\u2019nun eseri bize temel kaynak te\u015fkil etmi\u015ftir.
\nFatih\u2019in \u0130stanbul\u2019u fethetmesiyle kurumsalla\u015fmas\u0131ndan bahsedilen bu sistem, sonraki d\u00f6nemlerde baz\u0131 de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frayarak devam etmi\u015ftir. \u0130ster Ruhani \u0130ltizam Sistemi olarak de\u011ferlendirelim veya ister Millet Sistemi olarak de\u011ferlendirelim, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n gayrim\u00fcslimleri y\u00f6netirken takip etti\u011fi bir siyaset mevcuttur. Ruhani \u0130ltizam Sistemi eserde anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere taraf\u0131m\u0131zca sa\u011flam temellere oturtuldu\u011fu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr, ama buradaki ama\u00e7 hangisinin daha do\u011fru oldu\u011funu s\u00f6ylemekten ziyade, gayrim\u00fcslimlere olan bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ve onlara kar\u015f\u0131 uygulanan sistemi anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r.
\nYukar\u0131da daha tafsilatl\u0131 anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere var olan sistemde gayrim\u00fcslimler otonom bir yap\u0131da olmadan kendi hallerinde baz\u0131 sertbestlikleri ve sorumluluklar\u0131 olan bir sistemi kabul etmektedirler ve bu sistem i\u00e7erisinde denetlenmektedirler. Osmanl\u0131 Devleti gayrim\u00fcslimleri bu sistem i\u00e7erisine dahil ederken ve onlara baz\u0131 haklar tan\u0131rken, hem \u00f6rfden hem de Kur\u2019an ve s\u00fcnnetten faydalanm\u0131\u015flard\u0131r. Uygulanan bu sistem ise muhtelif yazarlar taraf\u0131ndan alg\u0131lanmaya ve de\u011ferlendirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi \u00fczere sistemin varl\u0131\u011f\u0131 veya varsa s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00fczerinde olduk\u00e7a farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler beyan edilmi\u015ftir. Bu \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen tezlerin i\u00e7erisinde Osmanl\u0131ca kaynaklara dayal\u0131 ara\u015ft\u0131rma yap\u0131p, sistemi i\u00e7eriden anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan eserlerin tezleri daha makbul g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu yaz\u0131n\u0131nda var olan bu sisteme k\u0131sa ve genel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 sunmaktan ba\u015fka bir iddias\u0131 yoktur.“<\/p>\n
\nBelki ondan sonra gelen bir, iki nesli\u2026
\nSel\u00e7uklular zaten ve evveliyat\u0131m\u0131z\u2026
\nRahmetli Atat\u00fcrk ve arkada\u015flar\u0131 TEKRAR bu millete\u2026
\nKIM olduklar\u0131n\u0131 hat\u0131rlatt\u0131!<\/p>\n
\nKADININA HER ZAMAN \u00c7OK\u2026
\nDe\u011fer vermi\u015ftir, toplumsal AMA bireysel hayat\u0131m\u0131zda\u2026
\nT\u00fcrk kad\u0131n\u0131n yeri her zaman ba\u015fkayd\u0131.<\/strong><\/p>\n
\nKorona bunu \u00e7ok g\u00fczel bir \u015fekilde ortaya koydu\u2026
\nBakiniz ele\u015ftirdi\u011fim devletlere VE y\u00f6netimlerine\u2026
\nBakiniz\u2026
\n\u00d6rne\u011fin bir Almanya\u2019ya VEYA ki onlar\u0131 da ele\u015ftiriyorum AMA farkl\u0131 bir \u015fekilde\u2026
\nIsrail\u2019e\u2026
\nEVETTT teknoloji diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcne ILK adimi att\u0131k ataca\u011f\u0131z\u2026
\nAma\u2026
\nBak Israil\u2019e, bak Almana\u2026
\nHalkta halk tabii, re\u015fit\u2026
\nBir BND bile ANAYASAYA uygun hareket etmeli\u2026
\nHERKES\u2026
\nKanun \u00f6n\u00fcnde e\u015fit.
\nNOKTA<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"